Üretim temelli politik ekonomi üretim emeğini ölçerken bakım emeğini ölçemez. Ölçülemeyen bu emek üretim temelli politik ekonomide bir gedik açar. Bu gedik, bakım emeğinin iki öznesi olan bakım verenin ve yaşlının görünmezleşmesine neden olur.
Ölçülemeyen bakım emeği yaşlı, bakım veren ve çevre arasındaki sosyal ilişkiyi zayıflatır. Görünmezleşen iki özne arasında gerilim oluşur. Gerilim, yaşlı ile bakım verenin karşılıklı ilişki kurmasını zorlaştırır.
Bu gerilim günlük hayatta yaşlının sosyal ilişkisinin kesilmesine, bakım verenin çalışma zamanı ücretinin karşılıksız kalmasına neden olur. Bu durum politik ekonomide çalışma zamanı ile ücretin değiş tokuşuna dayanır. Bu değiş tokuş üretim temelli politik ekonomide çözülemez.
Çözülemez çünkü üretim emeği çalışma saatlerine indirgenir ve bu durum ölçümü mümkün kılar. Buna karşılık bakım emeği çalışma saatlerine indirgenemez ve bu nedenle ölçümü imkânsız hâle gelir. Aktif üretim sürecinde çalışma zamanı vardiyalara bölünürken bakım sürecinde bu zaman vardiyalara bölünemez.
Marx üretim emeğini merkeze alırken yeniden üretim, yani bakım emeği, merkez dışı kalır. Stiegler çalışma dışı emeği görünür hâle getirir. Bu emeğin tanınmasını dayanışma ekonomisi ile mümkün görür. Silvia Federici kadınlar üzerinden yıllarca sömürülen bakım emeğini geçmişten günümüze nasıl değiştiğini gösterir, bakım emeğinin nasıl karşılıksız kaldığını ve karşılıksız kalan bakım emeğinin kadınlarda ve yaşlılarda nasıl olumsuz sonuçlar doğurduğunu gün yüzüne çıkarır.
Böylece Stiegler ve Federici merkez dışı kalan bakım emeğini daha da görünür hâle getirirken ekonomi politikte oluşan gediği onarmaya yönelik olası çözümler sunar. Bu çözümler, merkez dışı kalan bakım emeğinin politik ekonomi içinde görünür hâle gelmesinin, yaşlının birikmiş emeği ile bakım verenin emeğinin değiş tokuşu ile mümkün olduğunu gösterir.
Değiş tokuş aslında mümkündür. Bunun tarihsel bir örneği vardır. Türk töresi bu ilişkinin tarihsel bir örneğini sunar. Türk töresinde küçük kardeşin yaşlı anne-babanın bakımını üstlenmesi karşılığında çadırın ona devredilmesi, bakım emeği ile birikmiş emeğin karşılıklı olarak tanındığını gösterir.
Türk töresindeki bu emek değiş tokuşu ailenin boyun ve ilin içerisinde bakım emeğinin tanınmasını sağlar. Tanınan bu emek ailenin boyun ve ilin içerisinde karşılıklı ilişkinin sürdürülmesini sağlar.
Bu sayede yaşlının birikmiş emeği ve bakım verenin emeği üretim sürecine yeniden dâhil edilir. Böylece bakım emeği görünür hâle gelir ve telafi edilir.
Birikmiş emek ile bakım emeğinin değiş tokuşu üretim merkezli politik ekonominin açtığı gediği görünür kılar. Açılan bu gediği politik ekonomi sistemi içerisinde telafi eder.
Böylece Türk töresindeki bu somut örnek, üretim temelli politik ekonomiden bakım temelli politik ekonomiye geçişin mümkün olduğunu gösterir.
Kaynakça:
Karl Marx, Kapital: Ekonomi Politiğin Eleştirisi, Çev. Mehmet Selik, Yordam Kitap, İstanbul.
Bernard Stiegler, Politik Ekonominin Yeni Eleştirisi, Çev. Oğuz Adanır, Monokl Yayınları, İstanbul.
Silvia Federici, Caliban ve Cadı: Kadınlar, Beden ve İlksel Birikim, Çev. Öznur Karakaş, Otonom Yayıncılık, İstanbul